Polski: imiesłowy, ćwiczenia na odmianę i interpunkcję w zdaniach

Po co w ogóle są imiesłowy i co tak naprawdę robią w zdaniu

Uczeń, który opanowuje imiesłowy, zyskuje dwie rzeczy naraz: lepiej rozumie budowę zdań złożonych i potrafi pisać bardziej zwięźle. Imiesłów to nie jest „dziwny przymiotnik”, ale forma czasownika, która łączy cechy czasownika z cechami przymiotnika albo przysłówka.

Imiesłowy powstają od czasowników, ale:

• imiesłowy przymiotnikowe zachowują się jak przymiotniki (odmieniają się, pełnią funkcję przydawki lub orzecznika),
• imiesłowy przysłówkowe zachowują się jak przysłówki (nie odmieniają się, pełnią funkcję okoliczników).

W praktyce imiesłowy:

• pozwalają skrócić długie zdania („Gdy wracałem ze szkoły, spotkałem kolegę” → „Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę”),
• ułatwiają precyzyjne pokazanie kolejności czynności („Zjadłszy obiad, poszedł na trening”),
• używane rozsądnie, uładniają styl – szczególnie w wypracowaniach i rozprawkach.

Trzeba jednak rozróżniać imiesłów od orzeczenia. Orzeczenie to osobowa forma czasownika (np. czytam, napiszę, zrobili), która wskazuje:

• osobę (kto?),
• czas,
• liczbę.

Imiesłów nie podaje osoby, dlatego sam z siebie nie może być orzeczeniem.

Porównanie:

• Orzeczenie: „Idę do szkoły.” – wiadomo, że ja, czas teraźniejszy.
• Imiesłów przysłówkowy: „Idąc do szkoły, słuchałem muzyki.” – „idąc” mówi tylko o czynności towarzyszącej. Orzeczeniem jest „słuchałem”.

Ten brak osoby to pierwsza rzecz, którą trzeba mieć z tyłu głowy przy wszystkich ćwiczeniach z imiesłowami: imiesłów to zawsze „dodatkowa” informacja o czynności, nie główne orzeczenie.

Imiesłowy przymiotnikowe – budowa, znaczenie i odmiana

Imiesłowy przymiotnikowe opisują stan lub cechę rzeczownika. Odpowiadają na pytania przymiotnikowe: jaki? jaka? jakie? i odmieniają się tak jak zwykłe przymiotniki – przez rodzaj, liczbę, przypadek.

Imiesłów przymiotnikowy czynny – „czytający, śpiewający, biegnący”

Imiesłów przymiotnikowy czynny mówi o czynności wykonywanej przez kogoś lub coś. Najprościej: opisuje „kogoś, kto coś robi” w chwili, o której mówimy.

Jak tworzyć imiesłów przymiotnikowy czynny

Tworzy się go od tematu czasu teraźniejszego czasownika niedokonanego (czyli takiego, który tworzy czas teraźniejszy). Dodajemy końcówki:

• -ący – rodzaj męski,
• -ąca – rodzaj żeński,
• -ące – rodzaj nijaki / liczba mnoga nieosobowa.

Przykłady:

• czytać → czytający, czytająca, czytające
• śpiewać → śpiewający, śpiewająca, śpiewające
• bawić się → bawiący się, bawiąca się, bawiące się
• biegać → biegający

W odmianie imiesłów przymiotnikowy czynny zachowuje się jak przymiotnik. Dostosowuje się do rzeczownika:

• Rodzaj: czytający chłopiec, czytająca dziewczyna, czytające dziecko, czytające dziewczynki.
• Przypadek: widzę czytającego chłopca, rozmawiam z czytającą dziewczyną.

Rola imiesłowu czynnego w zdaniu

Najczęściej imiesłów przymiotnikowy czynny jest przydawką:

• „Czytający książkę chłopiec zasnął.” – kto zasnął? chłopiec. Jaki chłopiec? czytający książkę.
• „Biegnący ulicą pies zgubił obrożę.” – jaki pies? biegnący ulicą.

Czasem występuje jako orzecznik w orzeczeniu imiennym:

• „On jest pracujący.” (dość sztuczne, raczej w charakterystyce typu: „To bardzo pracujący chłopak.”)

W codziennym języku częściej używamy tu zwykłych przymiotników („pracowity”, „aktywny”) niż imiesłowów.

Ćwiczenie – rozpoznawanie i odmiana

Przekształć zdania, zastępując zdanie podrzędne imiesłowem przymiotnikowym czynnym:

• Uczeń, który rozwiązuje zadanie, prosi o pomoc. → Uczeń rozwiązujący zadanie prosi o pomoc.
• Kot, który siedzi na oknie, patrzy na ptaki. → Kot siedzący na oknie patrzy na ptaki.
• Dziewczynka, która śpiewa piosenkę, dostała brawa. → Dziewczynka śpiewająca piosenkę dostała brawa.

Dla kontroli: spróbuj odmienić tak powstałe imiesłowy w innych przypadkach, np. „Przyglądam się rozwiązującemu zadanie uczniowi”. Jeśli odmiana działa jak przy przymiotniku, to jest to imiesłów przymiotnikowy.

Imiesłów przymiotnikowy bierny – „napisany, zrobiony, powiedziony?”

Imiesłów przymiotnikowy bierny opisuje kogoś lub coś, na kim/czym dokonano czynności. „Napisałem wypracowanie” → „wyracowanie, które zostało napisane”. Służy więc do opisu wyniku działania.

Jak tworzyć imiesłów przymiotnikowy bierny

Tutaj robi się trochę mniej intuicyjnie, bo wchodzą w grę różne końcówki: -ny, -ty, -ony, -any, -ony. Tworzymy go głównie od czasowników:

• przechodnich (takich, które łączą się z dopełnieniem),
• najczęściej dokonanych.

Przykłady typowe:

• napisać → napisany, napisana, napisane
• zrobić → zrobiony, zrobiona, zrobione
• pomalować → pomalowany
• zbudować → zbudowany
• upiec → upieczony
• ściąć → ścięty

Wiele form trzeba zapamiętać, bo pojawiają się zmiany wewnątrz tematu („upiec” → „upieczony”). Słowniki szkolne i tabele koniugacyjne są tutaj naprawdę pomocne – szczególnie przy nietypowych formach.

Odmiana i funkcje w zdaniu

Imiesłów przymiotnikowy bierny odmienia się jak zwykły przymiotnik:

• „Napisana przez niego powieść” – rodzaj żeński, mianownik.
• „Nie czytał jeszcze napisanej przez siebie powieści” – dopełniacz.

Najczęściej pełni funkcję przydawki:

• „Przeczytana książka leżała na biurku.”
• „Zrobione zadanie oddał nauczycielowi.”

Może też wystąpić w roli orzecznika:

• „Zadanie jest zrobione.”
• „List został napisany wczoraj.”

Porównanie imiesłowu czynnego i biernego

Kluczowa różnica: kto wykonuje czynność, a kto jej podlega.

Ćwicz pary:

• „Naprawiający samochód mechanik” vs „Naprawiony samochód” – w pierwszym mechanik robi, w drugim samochód jest efektem działania.
• „Malujący płot chłopiec” vs „Pomalowany płot” – aktywność vs efekt.

Imiesłowy przysłówkowe – budowa, znaczenie i nieodmienność

Imiesłowy przysłówkowe opisują okoliczności czynności głównej. Nie odmieniają się przez rodzaj, liczbę ani przypadek. Wyróżnia się dwa typy:

• imiesłów przysłówkowy współczesny – czynność równoczesna,
• imiesłów przysłówkowy uprzedni – czynność wcześniejsza.

Imiesłów przysłówkowy współczesny – „robiąc, czytając, idąc”

Tworzenie: końcówka -ąc i czasownik niedokonany

Imiesłów przysłówkowy współczesny tworzy się od czasowników niedokonanych (takich, które mają czas teraźniejszy) przez dodanie końcówki -ąc do tematu czasu teraźniejszego.

Przykłady:

• czytać → czytając
• pisać → pisząc
• biegać → biegając
• wracać → wracając
• idąc – od iść (forma nieregularna, ale schemat pozostaje).

Imiesłów przysłówkowy współczesny mówi o czynności, która dzieje się w tym samym czasie co czynność wyrażona orzeczeniem:

• „Wracając ze szkoły, słuchałem muzyki.” – wracanie i słuchanie zachodzą jednocześnie.
• „Rozmawiając przez telefon, pisała notatki.” – rozmowa i pisanie od razu razem.

Funkcja w zdaniu – okolicznik

Imiesłów przysłówkowy współczesny pełni w zdaniu rolę okolicznika. Może określać:

• sposób („Idąc szybko, dogonił kolegów.”),
• czas („Jadąc autobusem, zasnął.”),
• przyczynę („Nie słuchając nauczyciela, popełnił błąd.”).

Nie zmienia formy:

• „Idąc do szkoły, oglądał wokół budynki.” – nie ma form typu „idącą, idący” itp.; zmienia się tylko orzeczenie.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni – „zrobiwszy, przeczytawszy, obejrzawszy”

Tworzenie: końcówki -wszy, -łszy i czasownik dokonany

Imiesłów przysłówkowy uprzedni tworzy się od czasowników dokonanych. Wyraża czynność, która została wykonana wcześniej niż czynność wyrażona orzeczeniem.

Zasada:

• jeśli temat bezokolicznika kończy się na spółgłoskę → dodajemy -wszy: zrobić → zrobiwszy, zjeść → zjadłszy (wyjątek: -ł-),
• jeśli temat kończy się na -nąć, -ić, -yć, -eć itp., zazwyczaj również dodajemy -wszy: przeczytać → przeczytawszy, skończyć → skończywszy,

Znaczenie: czynność wcześniejsza

Imiesłów przysłówkowy uprzedni pokazuje, że jedna czynność została zakończona przed inną:

• „Przeczytawszy instrukcję, zaczął składać mebel.” – najpierw czytanie, potem składanie.
• „Zrobiwszy zadanie, wyszedł na boisko.” – najpierw zrobienie, potem wyjście.
• „Wróciwszy do domu, włączyła komputer.” – najpierw powrót, później włączanie.

W praktyce, szczególnie w języku mówionym, te formy brzmią dość książkowo. Często są zastępowane konstrukcjami typu „kiedy zrobił”, „po tym, jak wróciła” itp. W tekstach oficjalnych, szkolnych czy literackich są jednak jak najbardziej na miejscu.

Nieodmienność i funkcja w zdaniu

Podobnie jak imiesłowy współczesne, formy uprzednie są nieodmienne. Nie zmieniają się przez rodzaj, liczbę, przypadek:

• „Zjadłszy śniadanie, poszedł do pracy.”
• „Zjadłszy śniadanie, poszła do pracy.”
• „Zjadłszy śniadanie, poszli do pracy.”

Za każdym razem używamy tej samej formy imiesłowu, zmienia się jedynie orzeczenie (poszedł, poszła, poszli). W zdaniu takie imiesłowy pełnią funkcję okolicznika – najczęściej czasu lub przyczyny:

• okolicznik czasu: „Skończywszy projekt, zrobił sobie przerwę.” (kiedy zrobił przerwę?)
• okolicznik przyczyny: „Zrozumiawszy błąd, poprawił rozwiązanie.” (dlaczego poprawił?)

Ograniczenia i typowe błędy

Imiesłów przysłówkowy (zarówno współczesny, jak i uprzedni) powinien odnosić się do tego samego wykonawcy czynności, co orzeczenie. Jeżeli podmioty się „rozjadą”, konstrukcja robi się błędna lub co najmniej nieporadna:

• Źle: „Wracając ze szkoły, padał deszcz.” – z treści wynika, że to deszcz wracał ze szkoły.
• Dobrze: „Wracając ze szkoły, zmokłem.” – wracający i moknący to ta sama osoba.
• Źle: „Przeczytawszy książkę, została ona oddana do biblioteki.” – imiesłów wskazuje na czynność kogoś, a zdanie bezpodmiotowe „została oddana” nie podaje wyraźnie wykonawcy.
• Lepiej: „Przeczytawszy książkę, oddałem ją do biblioteki.”

W zadaniach szkolnych to jedna z częstszych pułapek. Jeśli da się dopowiedzieć pytanie „kto to robiąc / zrobiwszy?”, odpowiedź musi być taka sama dla imiesłowu i orzeczenia.

Ćwiczenie – współczesny czy uprzedni?

Połącz zdania tak, by użyć odpowiedniego imiesłowu przysłówkowego (zwracaj uwagę na aspekt czasownika):

1. „Kiedy czytał lekturę, robił notatki.” → „Czytając lekturę, robił notatki.” (współczesny)
2. „Po tym, jak przeczytał lekturę, zrobił notatki.” → „Przeczytawszy lekturę, zrobił notatki.” (uprzedni)
3. „Kiedy jadła obiad, oglądała serial.” → „Jedząc obiad, oglądała serial.”
4. „Po tym, jak zjadła obiad, poszła na spacer.” → „Zjadłszy obiad, poszła na spacer.”

Imiesłowy przysłówkowe w praktyce – kiedy brzmią naturalnie, a kiedy sztucznie

W języku mówionym imiesłowy przysłówkowe współczesne („idąc, jedząc, słuchając”) pojawiają się dość często, choć zwykle w prostych układach. Formy uprzednie („zrobiwszy, zobaczywszy”) bywają rzadkie i mocno książkowe. Zdarza się, że nawet w wypracowaniach lepiej zastąpić je zdaniem podrzędnym, jeśli konstrukcja z imiesłowem wychodzi niezgrabna lub dwuznaczna.

Porównanie:

• Styl naturalny, prosty: „Kiedy wracałem ze szkoły, słuchałem podcastu.”
• Styl lekko podniosły, ale poprawny: „Wracając ze szkoły, słuchałem podcastu.”
• Styl przesadnie „literacki” w zwykłej rozmowie: „Powróciwszy ze szkoły, udałem się na spoczynek.”

W tekstach użytkowych (np. instrukcje, regulaminy) imiesłowy przysłówkowe pozwalają skrócić i uporządkować zdania, ale tylko wtedy, gdy sens pozostaje jednoznaczny:

• „Przeczytawszy uważnie instrukcję, rozpocznij montaż urządzenia.”
• „Nie zachowując zasad bezpieczeństwa, narażasz się na uraz.”

Zasady stawiania przecinków przy imiesłowach przysłówkowych

Wokół imiesłowów przysłówkowych krąży prosta „szkolna” reguła: przy imiesłowach na -ąc, -wszy, -łszy stawia się przecinki. To uogólnienie dość wygodne, ale – jak zwykle – są wyjątki i sytuacje graniczne.

Ogólna zasada – wydzielanie członu imiesłowowego

Jeśli konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym tworzy osobny człon zdania (okolicznik), zwykle wydziela się ją przecinkiem:

• Na początku zdania: „Idąc do szkoły, spotkałem sąsiada.”
• W środku zdania: „Spotkałem sąsiada, idąc do szkoły.”
• Na końcu zdania: „Otworzył okno, patrząc na burzowe chmury.”

Jeżeli człon imiesłowowy wtrąca dodatkową informację, można go wydzielić przecinkami z obu stron:

• „Chłopiec, biegnąc po schodach, potknął się o plecak.”

To podejście jest bezpieczne w większości sytuacji szkolnych: praktycznie wszystkie standardowe konstrukcje z imiesłowem przysłówkowym wymagają przynajmniej jednego przecinka.

Wyjątek 1: utarte połączenia i skrócone formuły

Są jednak połączenia tak mocno związane, że w praktyce funkcjonują jak przysłówki lub spójniki. Wtedy przecinek często się opuszcza. Najczęściej przytaczane przykłady:

• „nie licząc” – „Było nas piętnaście osób nie licząc nauczyciela.”
• „począwszy od” – „Począwszy od poniedziałku lekcje będą krótsze.”
• „cofając się” w znaczeniu „wstecz” – „Samochód cofając się uderzył w słupek.” (tutaj przecinek dopuszczalny, ale nie obowiązkowy; wiele zależy od interpretacji i długości zdania).

Nawet w takich sytuacjach w tekstach szkolnych bezpieczniej jest przecinek postawić, zwłaszcza gdy konstrukcja jest rozbudowana:

• „Było nas piętnaście osób, nie licząc nauczyciela, który przyszedł później.”

Wyjątek 2: bardzo ścisła więź z czasownikiem

Zdarza się, że imiesłów przysłówkowy zlewa się semantycznie z czasownikiem głównym i razem tworzą coś w rodzaju jednego orzeczenia. Wtedy część autorów świadomie rezygnuje z przecinka:

• „Chodził trzymając się za poręcz.”
• „Siedzieli rozmawiając do późna.”

To jednak obszar interpretacji, a nie sztywna reguła. Jeśli celem jest zgodność z typowymi wymaganiami szkolnymi i egzaminacyjnymi, bezpieczniejsze będzie wstawienie przecinka:

• „Chodził, trzymając się za poręcz.”
• „Siedzieli, rozmawiając do późna.”

Wyjątek 3: bardzo krótkie, przyległe konstrukcje

W bardzo krótkich zdaniach, gdzie imiesłów tworzy z orzeczeniem zwartą całość, da się spotkać brak przecinka, szczególnie w tekstach mniej oficjalnych:

• „Szła śmiejąc się pod nosem.”
• „Biegł dysząc ciężko.”

W praktyce szkolnej takie zapisy budzą wątpliwości. Większość poradników i zadań egzaminacyjnych oczekuje jednak przecinka:

• „Szła, śmiejąc się pod nosem.”
• „Biegł, dysząc ciężko.”

Imiesłów przysłówkowy a błędy składniowe

Przecinki to jedno, ale drugim częstym źródłem problemów jest samo włączenie imiesłowu do zdania. Dwa najpopularniejsze potknięcia:

1. Inny wykonawca czynności (wspomniany już wcześniej):
   • Niepoprawnie: „Wychodząc z domu, złapał mnie deszcz.” – jakby deszcz wychodził z domu.
   • Poprawnie: „Wychodząc z domu, zmokłem.”
2. Luźno „przyklejony” imiesłów, nieprzynależący jasno do żadnej części zdania:
   • Niejasne: „Kończąc pracę, biuro było już puste.” – kto kończył?
   • Poprawne wersje:
     • „Kończąc pracę, zauważyłem, że biuro było już puste.”
     • „Kiedy kończyłem pracę, biuro było już puste.” (bez imiesłowu)

Ćwiczenie – wstaw przecinki lub popraw konstrukcję

Spróbuj samodzielnie ocenić przecinki i, jeśli trzeba, popraw zdanie. Potem porównaj z modelami:

1. Idąc do sklepu zobaczyłem wypadek.
2. Nie słuchając nauczyciela popełnił błąd.
3. Wracając z treningu padał deszcz.
4. Zrobiwszy zadanie poszli na boisko.
5. Czytając książkę w autobusie złapał mnie kontroler.

Możliwe rozwiązania:

• „Idąc do sklepu, zobaczyłem wypadek.”
• „Nie słuchając nauczyciela, popełnił błąd.”
• „Kiedy wracałem z treningu, padał deszcz.” (zmiana konstrukcji, by uniknąć niejednoznaczności: deszcz nie wraca z treningu).
• „Zrobiwszy zadanie, poszli na boisko.”
• „Czytając książkę w autobusie, wpadłem na kontrolera biletów.” (tak, by to czytający i wpadający był tą samą osobą).

Przecinki przy imiesłowach przymiotnikowych – kiedy są, a kiedy ich brak

Imiesłowy przymiotnikowe traktuje się w interpunkcji jak przymiotniki i całe rozbudowane przydawki. Przecinek nie wynika z samej końcówki („-ący, -ny”), tylko z budowy całego zdania i roli danego fragmentu.

Przydawka nierozwinięta – bez przecinka

Gdy imiesłów przymiotnikowy stoi bezpośrednio przy rzeczowniku i nie jest dodatkowo rozbudowany (brak własnych określeń, dopełnień), traktujemy go jak zwykły przymiotnik. Wtedy przecinka nie ma:

• „Czytający uczeń podniósł rękę.”
• „Zrobione zadanie leżało na biurku.”
• „Podróżujemy wysłużonym autem.” / „Podróżujemy zużytym autem.” – to samo zjawisko.

Takie formy odpowiadają na pytanie „jaki?” i są integralną częścią grupy rzeczownikowej.

Przydawka rozwinięta – przecinek najczęściej konieczny

Jeśli imiesłów ma własne dodatki (określenia, dopełnienia), a cała ta konstrukcja stoi za rzeczownikiem, staje się tzw. przydawką rozwiniętą. Zwykle wydziela się ją przecinkami:

• „Chłopiec, czytający głośno książkę, nie zauważył nauczyciela.”

Przydawka rozwinięta po rzeczowniku – kiedy przecinka nie ma

Reguła „przydawka rozwinięta – przecinek obowiązkowy” jest wygodna, ale zbyt prosta. Zdarzają się konstrukcje, w których imiesłów przymiotnikowy z dodatkami przylega ściśle do rzeczownika i nie jest odcinany przecinkiem:

• „Widział ucznia czytającego głośno książkę.”
• „Zauważyli samochód jadący bez świateł.”
• „To osoba znająca kilka języków obcych.”

Takie połączenia tworzą jedną, zwartą grupę: rzeczownik + imiesłów (z dodatkami). Brak przecinka będzie typowy, gdy:

• cała konstrukcja odpowiada po prostu na pytanie „jaki? który?” i nie ma charakteru dopowiedzenia,
• bez części imiesłowowej zdanie stałoby się zbyt ogólne lub traciłoby precyzję („uczeń” – który? „uczeń czytający głośno książkę”).

Kontrast:

• Bez przecinka (przydawka integralna): „Ucznia czytającego głośno książkę poproszono do odpowiedzi.” – imiesłów identyfikuje ucznia.
• Z przecinkiem (dodatkowa informacja): „Uczeń, czytający głośno książkę, został poproszony do odpowiedzi.” – najpierw mowa o uczniu, potem dopowiadamy, co robił.

Imiesłów przymiotnikowy jako dopowiedzenie – przecinek obowiązkowy

Imiesłów przymiotnikowy może przyjmować funkcję dopowiedzenia, czyli takiego „doczepionego” komentarza. Wtedy przecinek jest potrzebny, bo chodzi już nie tylko o określenie rzeczownika, ale także o dodatkową informację:

• „Marek, zaskoczony wynikiem, długo milczał.”
• „Decyzja, podjęta w pośpiechu, okazała się błędna.”
• „Książka, napisana prostym językiem, szybko zdobyła popularność.”

Sprawdzian bywa prosty: można spróbować wyrzucić część imiesłowową. Jeżeli zdanie nadal jest pełne i sensowne, a my jedynie tracimy „kolor”, przydawka ma charakter dopowiedzenia, a przecinek ma uzasadnienie:

• „Marek długo milczał.” – zdanie działa.
• „Decyzja okazała się błędna.” – również.

Jeżeli po usunięciu imiesłowu zdanie robi się zbyt ogólnikowe lub niejasne, mamy raczej przydawkę integralną, w której przecinek jest co najmniej dyskusyjny:

• „Widział ucznia.” – bardzo ogólne; „ucznia czytającego głośno książkę” jest doprecyzowaniem, a nie luźnym dodatkiem.

Imiesłów przymiotnikowy przed rzeczownikiem – interpunkcja wyjątkowa

Kiedy przydawka imiesłowowa stoi przed rzeczownikiem, przecinek zazwyczaj nie występuje, nawet jeśli konstrukcja jest rozwinięta:

• „Czytający głośno książkę uczeń nie zauważył nauczyciela.”
• „Nieprzeczytane do końca listy leżały na biurku.”
• „Starannie przygotowany do lekcji uczeń odpowiadał bez wahania.”

Przecinek przed rzeczownikiem z taką przydawką sygnalizowałby raczej wtrącenie lub konstrukcję nienaturalną:

• Niepoprawnie/stylowo dziwnie: „Czytający głośno książkę, uczeń nie zauważył nauczyciela.”

Wyjątki pojawiają się najczęściej w długich, stylizowanych zdaniach literackich, gdzie przecinek ma także funkcję rytmiczną, ale w praktyce szkolnej są to sytuacje marginalne.

Imiesłowy przymiotnikowe wtrącone – przecinki z obu stron

Przydawka imiesłowowa może funkcjonować jako wtrącenie, czyli coś w rodzaju krótkiej uwagi autora dopisanej „w biegu”. Wtedy często otacza się ją przecinkami, podobnie jak wtrącenia przymiotnikowe czy całe zdania wtrącone:

• „Nauczyciel, zmęczony całym dniem, zamknął dziennik.”
• „Komputer, kupiony kilka lat temu, działa jeszcze całkiem sprawnie.”
• „Znajomy, pracujący w tej firmie, opowiedział mi o rekrutacji.”

Gdy imiesłów w takiej roli zaczyna się rozrastać, przydawka rozwinięta może przypominać krótkie zdanie podrzędne. To właśnie wtedy wielu uczniów ma pokusę, by zamiast imiesłowu użyć pełnej konstrukcji spójnikowej:

• „Znajomy, który pracuje w tej firmie, opowiedział mi o rekrutacji.”

Obie wersje – z imiesłowem i ze zdaniem podrzędnym – są poprawne, wybór zależy od stylu i tego, jak bardzo rozbudowane jest całe zdanie.

Imiesłów przymiotnikowy a równoważnik zdania

Imiesłowy przymiotnikowe bywają częścią równoważników zdań, zwłaszcza w opisach i nagłówkach. W takich konstrukcjach przecinki ustawia się głównie według logiki członów, a nie samego imiesłowu:

• „Dom otoczony drzewami z widokiem na jezioro.”
• „Kobieta siedząca przy oknie z filiżanką kawy.”

Jeśli równoważnik jest krótki i ma postać zwartej grupy (jak powyżej), przecinków nie ma. Gdy autor dodaje kolejne informacje, możliwe jest wydzielanie członów przecinkami, ale nie z powodu samego imiesłowu, tylko z uwagi na złożoną strukturę opisu:

• „Dom otoczony drzewami, położony na wzgórzu, z widokiem na jezioro.”

Ćwiczenie – oceń, czy przecinek jest konieczny

Przykłady bazujące na typowych błędach i wątpliwościach. Spróbuj poprawić zdania, a potem porównaj z propozycją:

1. Uczeń czytający głośno książkę, został poproszony do odpowiedzi.
2. Zadanie napisane na szybko poprawił dopiero wieczorem.
3. Projekt, przygotowany przez uczniów klasy ósmej został wyróżniony.
4. Listy, wysłane wczoraj dotarły już do adresatów.
5. Samochód jadący bez świateł, został zatrzymany przez policję.

Możliwe rozwiązania:

• „Uczeń czytający głośno książkę został poproszony do odpowiedzi.” (przydawka integralna; przecinek zbędny).
• „Zadanie napisane na szybko poprawił dopiero wieczorem.” (tu również przydawka integralna – chodzi o to właśnie zadanie).
• „Projekt, przygotowany przez uczniów klasy ósmej, został wyróżniony.” (typowe dopowiedzenie).
• „Listy wysłane wczoraj dotarły już do adresatów.” lub: „Listy, wysłane wczoraj, dotarły już do adresatów.” – obie wersje możliwe, zależnie od tego, czy chcemy mocniej wyróżnić fakt wysłania wczoraj (dopowiedzenie), czy po prostu zidentyfikować, które listy.
• „Samochód jadący bez świateł został zatrzymany przez policję.” (brak przecinka – przydawka identyfikująca samochód) lub: „Samochód, jadący bez świateł, został zatrzymany przez policję.” – wersja z dopowiedzeniem, jeśli nacisk kładziemy na komentarz o sposobie jazdy.

Imiesłowy przymiotnikowe a dwuznaczność i „przyklejone” przydawki

Podobnie jak przy imiesłowach przysłówkowych, także przy przymiotnikowych zdarzają się zdania dwuznaczne lub niezgrabne, gdy imiesłów zostanie przyklejony w niewłaściwe miejsce:

• Niejasne: „Rozmawiał z nauczycielem siedzącym przy biurku ucznia.” – czy to nauczyciel siedzi przy biurku ucznia, czy chodzi o ucznia siedzącego przy biurku?
• Jaśniejsze wersje:
  • „Rozmawiał z nauczycielem siedzącym przy biurku.”
  • „Rozmawiał z nauczycielem, a uczeń siedział przy biurku.” (rozdzielenie informacji).

Zachowanie logiki składni wymaga, by imiesłów stał możliwie blisko rzeczownika, który opisuje, i nie „przeskakiwał” przez inne wyrazy wprowadzające niezamierzoną dwuznaczność.

Ćwiczenie – uporządkuj przydawki imiesłowowe

W każdym zdaniu imiesłów „przykleił się” niefortunnie. Spróbuj je przebudować:

1. Widziałem chłopca siedzącego na ławce bawiącego się telefonem.
2. Rozmowa prowadzona przez dyrektora z uczniami trwająca godzinę zakończyła się późno.
3. Uczniowie omawiający lekturę głośno w grupach przeszkadzali innym.

Propozycje poprawek (nie jedyne możliwe):

• „Widziałem chłopca siedzącego na ławce i bawiącego się telefonem.” (złączenie imiesłowów przy tym samym rzeczowniku).
• „Rozmowa, , zakończyła się późno.” lub prościej: „Rozmowa dyrektora z uczniami trwała godzinę i zakończyła się późno.”
• „Uczniowie, którzy głośno omawiali lekturę w grupach, przeszkadzali innym.” albo: „Głośne omawianie lektury w grupach przeszkadzało innym uczniom.”

Ćwiczenia łączone: odmiana, wybór formy i interpunkcja

Sam dobór imiesłowu, jego forma i interpunkcja często wpływają na siebie nawzajem. Parę zadań pokazuje, jak te elementy się zazębiają.

Przekształcanie zdań – od imiesłowu do zdania podrzędnego i odwrotnie

Przydaje się umiejętność zamiany konstrukcji imiesłowowych na „zwykłe” zdania ze spójnikami. Ułatwia to uniknięcie błędów i dostosowanie stylu do sytuacji (np. w oficjalnym mailu wielu osobom wygodniej jest użyć zdań podrzędnych).

Przykłady przekształceń z imiesłowu przysłówkowego na zdanie podrzędne:

• „Wychodząc z pracy, zauważyłem otwarte okno.” → „Kiedy wychodziłem z pracy, zauważyłem otwarte okno.”
• „Nie przygotowawszy się do sprawdzianu, napisał go słabo.” → „Ponieważ nie przygotował się do sprawdzianu, napisał go słabo.”

Imiesłów przymiotnikowy na zdanie podrzędne przydawkowe:

• „Uczeń, czytający głośno książkę, został poproszony do odpowiedzi.” → „Uczeń, który czytał głośno książkę, został poproszony do odpowiedzi.”
• „Listy, wysłane wczoraj, dotarły już do adresatów.” → „Listy, które wysłano wczoraj, dotarły już do adresatów.”

W drugą stronę:

• „Kiedy wyszli z kina, poszli na lody.” → „Wyszedłszy z kina, poszli na lody.” (bardziej podniośle).
• „Uczniowie, którzy wzięli udział w konkursie, otrzymali dyplomy.” → „Uczniowie, biorący udział w konkursie, otrzymali dyplomy.”

Ćwiczenie – wybierz formę imiesłowu i ustaw przecinki

Najpierw propozycje zdań „bazowych”, potem jedna z możliwych wersji z imiesłowem:

1. Kiedy wracałem z biblioteki, spotkałem kolegę.
2. Listy, które zostały wysłane w poniedziałek, wróciły do nadawcy.
3. Uczniowie, którzy nie wykonali zadania domowego, musieli zostać po lekcjach.
4. Ponieważ nie przeczytał regulaminu, popełnił błąd w formularzu.

Możliwe przekształcenia:

• „Wracając z biblioteki, spotkałem kolegę.” (imiesłów przysłówkowy współczesny, przecinek konieczny).
• „Listy, wysłane w poniedziałek, wróciły do nadawcy.” (imiesłów przymiotnikowy bierny, przydawka rozwinięta – przecinki).
• „Uczniowie, niewykonawszy zadania domowego, musieli zostać po lekcjach.” (imiesłów uprzedni, styl podniosły; w neutralnym stylu raczej zostałoby pełne zdanie).

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest imiesłów i czym różni się od czasownika?

Imiesłów to forma czasownika, która łączy cechy czasownika z cechami przymiotnika albo przysłówka. Informuje o czynności lub stanie, ale sama nie wskazuje osoby, dlatego nie może być orzeczeniem głównym w zdaniu.

Czasownik w formie osobowej (np. „czytam”, „zrobiłeś”, „pójdziemy”) pokazuje osobę, czas i liczbę – tworzy orzeczenie. Imiesłów zawsze jest „dodatkiem”: opisuje wykonawcę (imiesłów przymiotnikowy) lub okoliczności czynności (imiesłów przysłówkowy), np. „czytający chłopiec”, „wracając ze szkoły”.

Jak rozpoznać w zdaniu imiesłów przymiotnikowy, a jak przysłówkowy?

Najprościej spojrzeć na końcówkę i funkcję w zdaniu. Imiesłowy przymiotnikowe mają końcówki typowe dla przymiotników i odmieniają się: „czytający, czytająca, czytające”, „napisany, napisana, napisane”. Odpowiadają na pytanie „jaki? jaka? jakie?” i najczęściej są przydawką: „czytający książkę chłopiec”, „napisana praca”.

Imiesłowy przysłówkowe mają stałe formy z końcówkami -ąc („czytając, biegnąc, wracając”) lub -wszy / -łszy („zjadłszy, zrobiwszy, przeczytawszy”) i się nie odmieniają. Odpowiadają na pytania okolicznikowe (kiedy? w jaki sposób? dlaczego?) i określają orzeczenie: „Wracając ze szkoły, słuchałem muzyki.”

Kiedy w zdaniu z imiesłowem trzeba postawić przecinek?

Przy imiesłowach przysłówkowych (typu „czytając, wracając, zjadłszy”) zasadą jest oddzielanie całego równoważnika zdania przecinkiem od reszty wypowiedzenia. Przecinek stawia się zwykle przed imiesłowem lub po nim, jeśli stoi na początku zdania: „Czytając książkę, zapomniał o czasie.” / „Zapomniał o czasie, czytając książkę.”

Imiesłowy przymiotnikowe (czytający, napisany) traktuje się jak przymiotniki – nie wymagają z automatu przecinka. Przecinek pojawia się tylko wtedy, gdy tworzą wtrącone, dodatkowe określenie: „Uczeń rozwiązujący zadanie prosi o pomoc.”, ale: „Uczeń, rozwiązujący zwykle zadania szybko, dziś miał kłopot.” Tu przecinek wynika nie z samego imiesłowu, lecz z tego, że wtrącamy dopowiedzenie.

Jak tworzyć imiesłów przymiotnikowy czynny i bierny? Jakie są typowe błędy?

Imiesłów przymiotnikowy czynny tworzy się od czasowników niedokonanych (mają czas teraźniejszy) przez dodanie końcówek -ący, -ąca, -ące do tematu: „czytać → czytający”, „śpiewać → śpiewająca”, „bawić się → bawiący się”. Błąd pojawia się, gdy próbujemy tworzyć go od czasownika dokonanego („napisać → ~»napiszący«” – taka forma w normie ogólnej nie funkcjonuje).

Imiesłów przymiotnikowy bierny tworzy się od czasowników przechodnich, zwykle dokonanych, z końcówkami -ny, -ty, -ony, -any, -eny: „napisać → napisany”, „zrobić → zrobiony”, „upiec → upieczony”. Tu pułapką są formy z wewnętrzną zmianą tematu („ścinać → ścięty”, nie „~ścinany” w znaczeniu efektu czynności).

Czym się różni imiesłów „czytający” od „czytany” w praktycznym użyciu?

„Czytający” to imiesłów przymiotnikowy czynny – opisuje wykonawcę czynności: „czytający książkę chłopiec” = chłopiec, który czyta teraz książkę. Skupiamy się na tym, że ktoś coś robi.

„Czytany” to imiesłów przymiotnikowy bierny – opisuje obiekt czynności: „czytana książka” = książka, którą ktoś czyta. Akcent pada na to, że książka podlega działaniu. W zdaniach typu „Najchętniej czytane lektury” używamy form biernych, bo mówimy o tym, co jest przedmiotem czytania.

Jak odróżnić imiesłów od orzeczenia, gdy forma wygląda podobnie?

Kluczowe pytanie: czy forma wskazuje osobę i czas, czy tylko opisuje dodatkową czynność? W zdaniu „Idąc do szkoły, słuchałem muzyki” formą osobową jest „słuchałem” (wiemy: ja, przeszłość), a „idąc” tylko opisuje okoliczność. W zdaniu „Idę do szkoły” „idę” jest orzeczeniem, bo wskazuje osobę i czas.

Pomaga prosty test: spróbuj zamienić podejrzaną formę na „który …” albo „kiedy …”. Jeśli się da („idąc” → „kiedy szedłem”), mamy imiesłów przysłówkowy. Jeśli forma wymaga dopisania osoby („ja idę, ty idziesz”), to forma osobowa czasownika, czyli orzeczenie.

Do jakich typów zadań z imiesłowami trzeba się przygotować przed sprawdzianem?

W praktyce szkolnej najczęściej pojawiają się zadania, w których trzeba:

• rozpoznać typ imiesłowu (przymiotnikowy czynny/bierny, przysłówkowy współczesny/uprzedni),
• przekształcić zdanie złożone na konstrukcję z imiesłowem: „Uczeń, który rozwiązuje zadanie…” → „Uczeń rozwiązujący zadanie…”,
• uzupełnić zdania odpowiednią formą imiesłowu (od danego czasownika),
• wstawić przecinki w zdaniach z imiesłowami przysłówkowymi.

Pojawiają się też zadania bardziej podchwytliwe: wykrywanie błędów logicznych („Idąc do szkoły, padał deszcz.” – kto szedł?), rozróżnianie, czy dana forma naprawdę jest imiesłowem, czy tylko przymiotnikiem pochodnym (np. „udany” nie zawsze zachowuje się jak klasyczny imiesłów bierny).

Najważniejsze wnioski

• Imiesłów to forma czasownika łącząca cechy czasownika i przymiotnika albo przysłówka; sam w sobie nie podaje osoby, więc nie może pełnić roli głównego orzeczenia w zdaniu.
• Imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne) zachowują się jak przymiotniki: odmieniają się przez rodzaj, liczbę i przypadek oraz najczęściej pełnią funkcję przydawki lub orzecznika.
• Imiesłów przymiotnikowy czynny (np. „czytający”, „śpiewający”, „biegający”) tworzy się od tematu czasu teraźniejszego czasownika niedokonanego i opisuje wykonawcę czynności w jej toku.
• Imiesłów przymiotnikowy bierny (np. „napisany”, „zrobiony”, „pomalowany”) zwykle tworzy się od czasowników przechodnich, najczęściej dokonanych, i odnosi się do rezultatu działania wykonanego na danym obiekcie.
• Różnica między imiesłowem czynnym a biernym sprowadza się do kierunku działania: czynny wskazuje na tego, kto wykonuje czynność, bierny – na tego, na kim lub na czym ją wykonano.
• Imiesłowy pozwalają skracać zdania złożone i precyzyjniej pokazywać kolejność czynności („Zjadłszy obiad, poszedł na trening”), ale nadużywane mogą brzmieć sztucznie, szczególnie gdy da się je zastąpić zwykłym przymiotnikiem.
• Przy rozpoznawaniu imiesłowów przymiotnikowych praktycznym testem jest sprawdzenie, czy da się je odmienić jak przymiotnik (np. „czytającego ucznia”, „zrobionego zadania”); jeśli odmiana działa, mamy do czynienia z imiesłowem przymiotnikowym.

Bibliografia

• Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN (2002) – Definicje imiesłowów, poprawność form i użycia
• Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia. Wydawnictwo Naukowe PWN (1998) – Klasyfikacja imiesłowów, budowa, odmiana
• Słownik gramatyczny języka polskiego. Instytut Języka Polskiego PAN (2007) – Hasła o imiesłowach, przykłady form i odmiany
• Zasady pisowni i interpunkcji polskiej. Rada Języka Polskiego przy PAN (2016) – Zasady interpunkcji przy imiesłowach przysłówkowych
• Język polski. Gramatyka. Podręcznik dla gimnazjum i liceum. WSiP (2010) – Materiał szkolny: typy imiesłowów, ćwiczenia transformacyjne