Polski: imiesłowy, ćwiczenia na odmianę i interpunkcję w zdaniach

Po co w ogóle są imiesłowy i co tak naprawdę robią w zdaniu

Uczeń, który opanowuje imiesłowy, zyskuje dwie rzeczy naraz: lepiej rozumie budowę zdań złożonych i potrafi pisać bardziej zwięźle. Imiesłów to nie jest „dziwny przymiotnik”, ale forma czasownika, która łączy cechy czasownika z cechami przymiotnika albo przysłówka.

Imiesłowy powstają od czasowników, ale:

• imiesłowy przymiotnikowe zachowują się jak przymiotniki (odmieniają się, pełnią funkcję przydawki lub orzecznika),
• imiesłowy przysłówkowe zachowują się jak przysłówki (nie odmieniają się, pełnią funkcję okoliczników).

W praktyce imiesłowy:

• pozwalają skrócić długie zdania („Gdy wracałem ze szkoły, spotkałem kolegę” → „Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę”),
• ułatwiają precyzyjne pokazanie kolejności czynności („Zjadłszy obiad, poszedł na trening”),
• używane rozsądnie, uładniają styl – szczególnie w wypracowaniach i rozprawkach.

Trzeba jednak rozróżniać imiesłów od orzeczenia. Orzeczenie to osobowa forma czasownika (np. czytam, napiszę, zrobili), która wskazuje:

• osobę (kto?),
• czas,
• liczbę.

Imiesłów nie podaje osoby, dlatego sam z siebie nie może być orzeczeniem.

Porównanie:

• Orzeczenie: „Idę do szkoły.” – wiadomo, że ja, czas teraźniejszy.
• Imiesłów przysłówkowy: „Idąc do szkoły, słuchałem muzyki.” – „idąc” mówi tylko o czynności towarzyszącej. Orzeczeniem jest „słuchałem”.

Ten brak osoby to pierwsza rzecz, którą trzeba mieć z tyłu głowy przy wszystkich ćwiczeniach z imiesłowami: imiesłów to zawsze „dodatkowa” informacja o czynności, nie główne orzeczenie.

Imiesłowy przymiotnikowe – budowa, znaczenie i odmiana

Imiesłowy przymiotnikowe opisują stan lub cechę rzeczownika. Odpowiadają na pytania przymiotnikowe: jaki? jaka? jakie? i odmieniają się tak jak zwykłe przymiotniki – przez rodzaj, liczbę, przypadek.

Imiesłów przymiotnikowy czynny – „czytający, śpiewający, biegnący”

Imiesłów przymiotnikowy czynny mówi o czynności wykonywanej przez kogoś lub coś. Najprościej: opisuje „kogoś, kto coś robi” w chwili, o której mówimy.

Jak tworzyć imiesłów przymiotnikowy czynny

Tworzy się go od tematu czasu teraźniejszego czasownika niedokonanego (czyli takiego, który tworzy czas teraźniejszy). Dodajemy końcówki:

• -ący – rodzaj męski,
• -ąca – rodzaj żeński,
• -ące – rodzaj nijaki / liczba mnoga nieosobowa.

Przykłady:

• czytać → czytający, czytająca, czytające
• śpiewać → śpiewający, śpiewająca, śpiewające
• bawić się → bawiący się, bawiąca się, bawiące się
• biegać → biegający

W odmianie imiesłów przymiotnikowy czynny zachowuje się jak przymiotnik. Dostosowuje się do rzeczownika:

• Rodzaj: czytający chłopiec, czytająca dziewczyna, czytające dziecko, czytające dziewczynki.
• Przypadek: widzę czytającego chłopca, rozmawiam z czytającą dziewczyną.

Rola imiesłowu czynnego w zdaniu

Najczęściej imiesłów przymiotnikowy czynny jest przydawką:

• „Czytający książkę chłopiec zasnął.” – kto zasnął? chłopiec. Jaki chłopiec? czytający książkę.
• „Biegnący ulicą pies zgubił obrożę.” – jaki pies? biegnący ulicą.

Czasem występuje jako orzecznik w orzeczeniu imiennym:

• „On jest pracujący.” (dość sztuczne, raczej w charakterystyce typu: „To bardzo pracujący chłopak.”)

W codziennym języku częściej używamy tu zwykłych przymiotników („pracowity”, „aktywny”) niż imiesłowów.

Ćwiczenie – rozpoznawanie i odmiana

Przekształć zdania, zastępując zdanie podrzędne imiesłowem przymiotnikowym czynnym:

• Uczeń, który rozwiązuje zadanie, prosi o pomoc. → Uczeń rozwiązujący zadanie prosi o pomoc.
• Kot, który siedzi na oknie, patrzy na ptaki. → Kot siedzący na oknie patrzy na ptaki.
• Dziewczynka, która śpiewa piosenkę, dostała brawa. → Dziewczynka śpiewająca piosenkę dostała brawa.

Dla kontroli: spróbuj odmienić tak powstałe imiesłowy w innych przypadkach, np. „Przyglądam się rozwiązującemu zadanie uczniowi”. Jeśli odmiana działa jak przy przymiotniku, to jest to imiesłów przymiotnikowy.

Imiesłów przymiotnikowy bierny – „napisany, zrobiony, powiedziony?”

Imiesłów przymiotnikowy bierny opisuje kogoś lub coś, na kim/czym dokonano czynności. „Napisałem wypracowanie” → „wyracowanie, które zostało napisane”. Służy więc do opisu wyniku działania.

Jak tworzyć imiesłów przymiotnikowy bierny

Tutaj robi się trochę mniej intuicyjnie, bo wchodzą w grę różne końcówki: -ny, -ty, -ony, -any, -ony. Tworzymy go głównie od czasowników:

• przechodnich (takich, które łączą się z dopełnieniem),
• najczęściej dokonanych.

Przykłady typowe:

• napisać → napisany, napisana, napisane
• zrobić → zrobiony, zrobiona, zrobione
• pomalować → pomalowany
• zbudować → zbudowany
• upiec → upieczony
• ściąć → ścięty

Wiele form trzeba zapamiętać, bo pojawiają się zmiany wewnątrz tematu („upiec” → „upieczony”). Słowniki szkolne i tabele koniugacyjne są tutaj naprawdę pomocne – szczególnie przy nietypowych formach.

Odmiana i funkcje w zdaniu

Imiesłów przymiotnikowy bierny odmienia się jak zwykły przymiotnik:

• „Napisana przez niego powieść” – rodzaj żeński, mianownik.
• „Nie czytał jeszcze napisanej przez siebie powieści” – dopełniacz.

Najczęściej pełni funkcję przydawki:

• „Przeczytana książka leżała na biurku.”
• „Zrobione zadanie oddał nauczycielowi.”

Może też wystąpić w roli orzecznika:

• „Zadanie jest zrobione.”
• „List został napisany wczoraj.”

Porównanie imiesłowu czynnego i biernego

Kluczowa różnica: kto wykonuje czynność, a kto jej podlega.

Ćwicz pary:

• „Naprawiający samochód mechanik” vs „Naprawiony samochód” – w pierwszym mechanik robi, w drugim samochód jest efektem działania.
• „Malujący płot chłopiec” vs „Pomalowany płot” – aktywność vs efekt.

Imiesłowy przysłówkowe – budowa, znaczenie i nieodmienność

Imiesłowy przysłówkowe opisują okoliczności czynności głównej. Nie odmieniają się przez rodzaj, liczbę ani przypadek. Wyróżnia się dwa typy:

• imiesłów przysłówkowy współczesny – czynność równoczesna,
• imiesłów przysłówkowy uprzedni – czynność wcześniejsza.

Imiesłów przysłówkowy współczesny – „robiąc, czytając, idąc”

Tworzenie: końcówka -ąc i czasownik niedokonany

Imiesłów przysłówkowy współczesny tworzy się od czasowników niedokonanych (takich, które mają czas teraźniejszy) przez dodanie końcówki -ąc do tematu czasu teraźniejszego.

Przykłady:

• czytać → czytając
• pisać → pisząc
• biegać → biegając
• wracać → wracając
• idąc – od iść (forma nieregularna, ale schemat pozostaje).

Imiesłów przysłówkowy współczesny mówi o czynności, która dzieje się w tym samym czasie co czynność wyrażona orzeczeniem:

• „Wracając ze szkoły, słuchałem muzyki.” – wracanie i słuchanie zachodzą jednocześnie.
• „Rozmawiając przez telefon, pisała notatki.” – rozmowa i pisanie od razu razem.

Funkcja w zdaniu – okolicznik

Imiesłów przysłówkowy współczesny pełni w zdaniu rolę okolicznika. Może określać:

• sposób („Idąc szybko, dogonił kolegów.”),
• czas („Jadąc autobusem, zasnął.”),
• przyczynę („Nie słuchając nauczyciela, popełnił błąd.”).

Nie zmienia formy:

• „Idąc do szkoły, oglądał wokół budynki.” – nie ma form typu „idącą, idący” itp.; zmienia się tylko orzeczenie.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni – „zrobiwszy, przeczytawszy, obejrzawszy”

Tworzenie: końcówki -wszy, -łszy i czasownik dokonany

Imiesłów przysłówkowy uprzedni tworzy się od czasowników dokonanych. Wyraża czynność, która została wykonana wcześniej niż czynność wyrażona orzeczeniem.

Zasada:

• jeśli temat bezokolicznika kończy się na spółgłoskę → dodajemy -wszy: zrobić → zrobiwszy, zjeść → zjadłszy (wyjątek: -ł-),
• jeśli temat kończy się na -nąć, -ić, -yć, -eć itp., zazwyczaj również dodajemy -wszy: przeczytać → przeczytawszy, skończyć → skończywszy,

Znaczenie: czynność wcześniejsza

Imiesłów przysłówkowy uprzedni pokazuje, że jedna czynność została zakończona przed inną:

• „Przeczytawszy instrukcję, zaczął składać mebel.” – najpierw czytanie, potem składanie.
• „Zrobiwszy zadanie, wyszedł na boisko.” – najpierw zrobienie, potem wyjście.
• „Wróciwszy do domu, włączyła komputer.” – najpierw powrót, później włączanie.

W praktyce, szczególnie w języku mówionym, te formy brzmią dość książkowo. Często są zastępowane konstrukcjami typu „kiedy zrobił”, „po tym, jak wróciła” itp. W tekstach oficjalnych, szkolnych czy literackich są jednak jak najbardziej na miejscu.

Nieodmienność i funkcja w zdaniu

Podobnie jak imiesłowy współczesne, formy uprzednie są nieodmienne. Nie zmieniają się przez rodzaj, liczbę, przypadek:

• „Zjadłszy śniadanie, poszedł do pracy.”
• „Zjadłszy śniadanie, poszła do pracy.”
• „Zjadłszy śniadanie, poszli do pracy.”

Za każdym razem używamy tej samej formy imiesłowu, zmienia się jedynie orzeczenie (poszedł, poszła, poszli). W zdaniu takie imiesłowy pełnią funkcję okolicznika – najczęściej czasu lub przyczyny:

• okolicznik czasu: „Skończywszy projekt, zrobił sobie przerwę.” (kiedy zrobił przerwę?)
• okolicznik przyczyny: „Zrozumiawszy błąd, poprawił rozwiązanie.” (dlaczego poprawił?)

Ograniczenia i typowe błędy

Imiesłów przysłówkowy (zarówno współczesny, jak i uprzedni) powinien odnosić się do tego samego wykonawcy czynności, co orzeczenie. Jeżeli podmioty się „rozjadą”, konstrukcja robi się błędna lub co najmniej nieporadna:

• Źle: „Wracając ze szkoły, padał deszcz.” – z treści wynika, że to deszcz wracał ze szkoły.
• Dobrze: „Wracając ze szkoły, zmokłem.” – wracający i moknący to ta sama osoba.
• Źle: „Przeczytawszy książkę, została ona oddana do biblioteki.” – imiesłów wskazuje na czynność kogoś, a zdanie bezpodmiotowe „została oddana” nie podaje wyraźnie wykonawcy.
• Lepiej: „Przeczytawszy książkę, oddałem ją do biblioteki.”

W zadaniach szkolnych to jedna z częstszych pułapek. Jeśli da się dopowiedzieć pytanie „kto to robiąc / zrobiwszy?”, odpowiedź musi być taka sama dla imiesłowu i orzeczenia.

Ćwiczenie – współczesny czy uprzedni?

Połącz zdania tak, by użyć odpowiedniego imiesłowu przysłówkowego (zwracaj uwagę na aspekt czasownika):

1. „Kiedy czytał lekturę, robił notatki.” → „Czytając lekturę, robił notatki.” (współczesny)
2. „Po tym, jak przeczytał lekturę, zrobił notatki.” → „Przeczytawszy lekturę, zrobił notatki.” (uprzedni)
3. „Kiedy jadła obiad, oglądała serial.” → „Jedząc obiad, oglądała serial.”
4. „Po tym, jak zjadła obiad, poszła na spacer.” → „Zjadłszy obiad, poszła na spacer.”

Imiesłowy przysłówkowe w praktyce – kiedy brzmią naturalnie, a kiedy sztucznie

W języku mówionym imiesłowy przysłówkowe współczesne („idąc, jedząc, słuchając”) pojawiają się dość często, choć zwykle w prostych układach. Formy uprzednie („zrobiwszy, zobaczywszy”) bywają rzadkie i mocno książkowe. Zdarza się, że nawet w wypracowaniach lepiej zastąpić je zdaniem podrzędnym, jeśli konstrukcja z imiesłowem wychodzi niezgrabna lub dwuznaczna.

Porównanie:

• Styl naturalny, prosty: „Kiedy wracałem ze szkoły, słuchałem podcastu.”
• Styl lekko podniosły, ale poprawny: „Wracając ze szkoły, słuchałem podcastu.”
• Styl przesadnie „literacki” w zwykłej rozmowie: „Powróciwszy ze szkoły, udałem się na spoczynek.”

W tekstach użytkowych (np. instrukcje, regulaminy) imiesłowy przysłówkowe pozwalają skrócić i uporządkować zdania, ale tylko wtedy, gdy sens pozostaje jednoznaczny:

• „Przeczytawszy uważnie instrukcję, rozpocznij montaż urządzenia.”
• „Nie zachowując zasad bezpieczeństwa, narażasz się na uraz.”

Zasady stawiania przecinków przy imiesłowach przysłówkowych

Wokół imiesłowów przysłówkowych krąży prosta „szkolna” reguła: przy imiesłowach na -ąc, -wszy, -łszy stawia się przecinki. To uogólnienie dość wygodne, ale – jak zwykle – są wyjątki i sytuacje graniczne.

Ogólna zasada – wydzielanie członu imiesłowowego

Jeśli konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym tworzy osobny człon zdania (okolicznik), zwykle wydziela się ją przecinkiem:

• Na początku zdania: „Idąc do szkoły, spotkałem sąsiada.”
• W środku zdania: „Spotkałem sąsiada, idąc do szkoły.”
• Na końcu zdania: „Otworzył okno, patrząc na burzowe chmury.”

Jeżeli człon imiesłowowy wtrąca dodatkową informację, można go wydzielić przecinkami z obu stron:

• „Chłopiec, biegnąc po schodach, potknął się o plecak.”

To podejście jest bezpieczne w większości sytuacji szkolnych: praktycznie wszystkie standardowe konstrukcje z imiesłowem przysłówkowym wymagają przynajmniej jednego przecinka.

Wyjątek 1: utarte połączenia i skrócone formuły

Są jednak połączenia tak mocno związane, że w praktyce funkcjonują jak przysłówki lub spójniki. Wtedy przecinek często się opuszcza. Najczęściej przytaczane przykłady:

• „nie licząc” – „Było nas piętnaście osób nie licząc nauczyciela.”
• „począwszy od” – „Począwszy od poniedziałku lekcje będą krótsze.”
• „cofając się” w znaczeniu „wstecz” – „Samochód cofając się uderzył w słupek.” (tutaj przecinek dopuszczalny, ale nie obowiązkowy; wiele zależy od interpretacji i długości zdania).

Nawet w takich sytuacjach w tekstach szkolnych bezpieczniej jest przecinek postawić, zwłaszcza gdy konstrukcja jest rozbudowana:

• „Było nas piętnaście osób, nie licząc nauczyciela, który przyszedł później.”

Wyjątek 2: bardzo ścisła więź z czasownikiem

Zdarza się, że imiesłów przysłówkowy zlewa się semantycznie z czasownikiem głównym i razem tworzą coś w rodzaju jednego orzeczenia. Wtedy część autorów świadomie rezygnuje z przecinka:

• „Chodził trzymając się za poręcz.”
• „Siedzieli rozmawiając do późna.”

To jednak obszar interpretacji, a nie sztywna reguła. Jeśli celem jest zgodność z typowymi wymaganiami szkolnymi i egzaminacyjnymi, bezpieczniejsze będzie wstawienie przecinka:

• „Chodził, trzymając się za poręcz.”
• „Siedzieli, rozmawiając do późna.”

Wyjątek 3: bardzo krótkie, przyległe konstrukcje

W bardzo krótkich zdaniach, gdzie imiesłów tworzy z orzeczeniem zwartą całość, da się spotkać brak przecinka, szczególnie w tekstach mniej oficjalnych:

• „Szła śmiejąc się pod nosem.”
• „Biegł dysząc ciężko.”

W praktyce szkolnej takie zapisy budzą wątpliwości. Większość poradników i zadań egzaminacyjnych oczekuje jednak przecinka:

• „Szła, śmiejąc się pod nosem.”
• „Biegł, dysząc ciężko.”

Imiesłów przysłówkowy a błędy składniowe

Przecinki to jedno, ale drugim częstym źródłem problemów jest samo włączenie imiesłowu do zdania. Dwa najpopularniejsze potknięcia:

1. Inny wykonawca czynności (wspomniany już wcześniej):
   • Niepoprawnie: „Wychodząc z domu, złapał mnie deszcz.” – jakby deszcz wychodził z domu.
   • Poprawnie: „Wychodząc z domu, zmokłem.”
2. Luźno „przyklejony” imiesłów, nieprzynależący jasno do żadnej części zdania:
   • Niejasne: „Kończąc pracę, biuro było już puste.” – kto kończył?
   • Poprawne wersje:
     • „Kończąc pracę, zauważyłem, że biuro było już puste.”
     • „Kiedy kończyłem pracę, biuro było już puste.” (bez imiesłowu)

Ćwiczenie – wstaw przecinki lub popraw konstrukcję

Spróbuj samodzielnie ocenić przecinki i, jeśli trzeba, popraw zdanie. Potem porównaj z modelami:

1. Idąc do sklepu zobaczyłem wypadek.
2. Nie słuchając nauczyciela popełnił błąd.
3. Wracając z treningu padał deszcz.
4. Zrobiwszy zadanie poszli na boisko.
5. Czytając książkę w autobusie złapał mnie kontroler.

Możliwe rozwiązania:

• „Idąc do sklepu, zobaczyłem wypadek.”
• „Nie słuchając nauczyciela, popełnił błąd.”
• „Kiedy wracałem z treningu, padał deszcz.” (zmiana konstrukcji, by uniknąć niejednoznaczności: deszcz nie wraca z treningu).
• „Zrobiwszy zadanie, poszli na boisko.”
• „Czytając książkę w autobusie, wpadłem na kontrolera biletów.” (tak, by to czytający i wpadający był tą samą osobą).

Przecinki przy imiesłowach przymiotnikowych – kiedy są, a kiedy ich brak

Imiesłowy przymiotnikowe traktuje się w interpunkcji jak przymiotniki i całe rozbudowane przydawki. Przecinek nie wynika z samej końcówki („-ący, -ny”), tylko z budowy całego zdania i roli danego fragmentu.

Przydawka nierozwinięta – bez przecinka

Gdy imiesłów przymiotnikowy stoi bezpośrednio przy rzeczowniku i nie jest dodatkowo rozbudowany (brak własnych określeń, dopełnień), traktujemy go jak zwykły przymiotnik. Wtedy przecinka nie ma:

• „Czytający uczeń podniósł rękę.”
• „Zrobione zadanie leżało na biurku.”
• „Podróżujemy wysłużonym autem.” / „Podróżujemy zużytym autem.” – to samo zjawisko.

Takie formy odpowiadają na pytanie „jaki?” i są integralną częścią grupy rzeczownikowej.

Przydawka rozwinięta – przecinek najczęściej konieczny

Jeśli imiesłów ma własne dodatki (określenia, dopełnienia), a cała ta konstrukcja stoi za rzeczownikiem, staje się tzw. przydawką rozwiniętą. Zwykle wydziela się ją przecinkami:

• „Chłopiec, czytający głośno książkę, nie zauważył nauczyciela.”

Przydawka rozwinięta po rzeczowniku – kiedy przecinka nie ma

Reguła „przydawka rozwinięta – przecinek obowiązkowy” jest wygodna, ale zbyt prosta. Zdarzają się konstrukcje, w których imiesłów przymiotnikowy z dodatkami przylega ściśle do rzeczownika i nie jest odcinany przecinkiem:

• „Widział ucznia czytającego głośno książkę.”
• „Zauważyli samochód jadący bez świateł.”
• „To osoba znająca kilka języków obcych.”

Takie połączenia tworzą jedną, zwartą grupę: rzeczownik + imiesłów (z dodatkami). Brak przecinka będzie typowy, gdy:

• cała konstrukcja odpowiada po prostu na pytanie „jaki? który?” i nie ma charakteru dopowiedzenia,
• bez części imiesłowowej zdanie stałoby się zbyt ogólne lub traciłoby precyzję („uczeń” – który? „uczeń czytający głośno książkę”).

Kontrast:

• Bez przecinka (przydawka integralna): „Ucznia czytającego głośno książkę poproszono do odpowiedzi.” – imiesłów identyfikuje ucznia.
• Z przecinkiem (dodatkowa informacja): „Uczeń, czytający głośno książkę, został poproszony do odpowiedzi.” – najpierw mowa o uczniu, potem dopowiadamy, co robił.

Imiesłów przymiotnikowy jako dopowiedzenie – przecinek obowiązkowy

Imiesłów przymiotnikowy może przyjmować funkcję dopowiedzenia, czyli takiego „doczepionego” komentarza. Wtedy przecinek jest potrzebny, bo chodzi już nie tylko o określenie rzeczownika, ale także o dodatkową informację:

• „Marek, zaskoczony wynikiem, długo milczał.”
• „Decyzja, podjęta w pośpiechu, okazała się błędna.”
• „Książka, napisana prostym językiem, szybko zdobyła popularność.”

Sprawdzian bywa prosty: można spróbować wyrzucić część imiesłowową. Jeżeli zdanie nadal jest pełne i sensowne, a my jedynie tracimy „kolor”, przydawka ma charakter dopowiedzenia, a przecinek ma uzasadnienie:

• „Marek długo milczał.” – zdanie działa.
• „Decyzja okazała się błędna.” – również.

Jeżeli po usunięciu imiesłowu zdanie robi się zbyt ogólnikowe lub niejasne, mamy raczej przydawkę integralną, w której przecinek jest co najmniej dyskusyjny:

• „Widział ucznia.” – bardzo ogólne; „ucznia czytającego głośno książkę” jest doprecyzowaniem, a nie luźnym dodatkiem.

Imiesłów przymiotnikowy przed rzeczownikiem – interpunkcja wyjątkowa

Kiedy przydawka imiesłowowa stoi przed rzeczownikiem, przecinek zazwyczaj nie występuje, nawet jeśli konstrukcja jest rozwinięta:

• „Czytający głośno książkę uczeń nie zauważył nauczyciela.”
• „Nieprzeczytane do końca listy leżały na biurku.”
• „Starannie przygotowany do lekcji uczeń odpowiadał bez wahania.”

Przecinek przed rzeczownikiem z taką przydawką sygnalizowałby raczej wtrącenie lub konstrukcję nienaturalną:

• Niepoprawnie/stylowo dziwnie: „Czytający głośno książkę, uczeń nie zauważył nauczyciela.”

Wyjątki pojawiają się najczęściej w długich, stylizowanych zdaniach literackich, gdzie przecinek ma także funkcję rytmiczną, ale w praktyce szkolnej są to sytuacje marginalne.

Imiesłowy przymiotnikowe wtrącone – przecinki z obu stron<