Zadania z polskiego: środki stylistyczne w wierszu, ćwiczenia z przykładami i kluczem

Dlaczego środki stylistyczne w wierszu sprawiają tyle kłopotu?

Uczeń, który szuka „zestawu zadań z liryki”, zwykle ma jeden cel: przestać gubić punkty na środki stylistyczne. Nauczyciele oczekują nie tylko tego, że ktoś wskaże fragment „ładny” lub „poetycki”. Chodzi o trzy konkretne umiejętności: rozpoznanie środka w tekście, poprawne nazwanie go oraz wyjaśnienie jego funkcji

Na kartkówce z polskiego pojawia się często polecenie typu: „Wskaż dwa środki stylistyczne użyte w wersach 3–6 i określ ich funkcję”. Żeby zdobyć komplet punktów, trzeba:

• przytoczyć fragment, w którym widać środek,
• podać jego nazwę (np. metafora, anafora),
• wyjaśnić, po co został użyty (np. buduje nastrój, podkreśla emocje, uwydatnia kontrast).

Najczęstsza sytuacja na lekcji wygląda tak: uczeń mówi „tu jest coś w stylu porównania”, „to jest takie poetyckie”, „czuć smutek”, ale nie potrafi w jednym zdaniu połączyć tego z konkretnym środkiem stylistycznym. Albo odwrotnie – wpisuje na chybił trafił: „metafora”, „epitet”, „porównanie”, nie zastanawiając się, czy dane słowa faktycznie spełniają definicję.

Różnica między „czuję poezję” a „umiem ją nazwać i wytłumaczyć” jest kluczowa. Samo wrażenie, że tekst jest poetycki, nie wystarczy do zdobycia punktów. Potrzebny jest porządek w głowie: wiedzieć, czym różni się metafora od porównania, jak wygląda epitet, jak rozpoznać powtórzenie, anaforę czy pytanie retoryczne oraz jak jednym zdaniem nazwać ich funkcję.

Ćwiczenia z kluczem pomagają zbudować ten porządek etapami:

• najpierw gołe rozpoznawanie: widzę środek – umiem go nazwać,
• potem łączenie ze znaczeniem: widzę środek – umiem powiedzieć, jaki daje efekt,
• na końcu interpretacja w kontekście całego wiersza: wiem, jak to wszystko spiąć w logiczną wypowiedź.

Jeśli te etapy nie są rozdzielone, w głowie robi się chaos: albo ktoś szuka środków stylistycznych na siłę, wyrywając je z kontekstu, albo w ogóle rezygnuje i pisze ogólne zdania o „nastroju” bez konkretów. Zadania z polskiego o rosnącym poziomie trudności pozwalają przejść od prostego „znajdź epitet” do odpowiedzi typu: „powtórzenie w początkach wersów wzmacnia oskarżycielski ton wypowiedzi podmiotu lirycznego”.

Minimum teorii – podstawowe środki stylistyczne potrzebne do zadań

Najważniejsze środki stylistyczne – krótkie, praktyczne definicje

Do typowych zadań egzaminacyjnych z poezji wystarcza znajomość kilkunastu podstawowych środków stylistycznych. Klucz tkwi w tym, żeby umieć je rozpoznać „w biegu”, a nie tylko powtórzyć definicję z zeszytu.

Podstawowe środki stylistyczne:

• Metafora (przenośnia) – niezwykłe, przenośne zestawienie słów, które nie jest dosłowne. Nie występuje w niej „jak”. Np. „morze łez”, „czas ucieka”, „serce z kamienia”. Jedno słowo nabiera znaczenia innego, obrazowego.
• Porównanie – zestawienie dwóch elementów za pomocą spójników: jak, jakby, niby, niczym, na kształt. Np. „biały jak śnieg”, „milczy jak zaklęty”. Obydwa składniki są nazwane osobno.
• Epitet – określenie rzeczownika, najczęściej przymiotnik, imiesłów lub liczebnik, które dodaje cech. Np. „cicha noc”, „brudne ręce”, „płaczące niebo”. Bez epitetu byłby „goły” rzeczownik.
• Personifikacja – nadanie rzeczom, zjawiskom lub pojęciom ludzkich cech, uczuć lub zachowań. Np. „wiatr śpiewa”, „śmierć stanęła w drzwiach”, „noc objęła miasto ramionami”.
• Animizacja – ożywienie zjawisk martwych, ale nadanie im cech istot żywych (niekoniecznie ludzkich). Np. „gałęzie tańczą”, „rzeka biegnie”, „dom drży”. To „ożywienie” bez pełnego pakietu ludzkich uczuć.
• Hiperbola (wyolbrzymienie) – celowe przesadzenie, nadanie czemuś skrajnych rozmiarów lub natężenia. Np. „milion razy ci to mówiłem”, „morze ludzi na ulicy”, „płakała godzinami bez końca”.
• Wyliczenie – podanie szeregu składników, zwykle podobnego typu, żeby coś spotęgować, uporządkować lub uwiarygodnić. Np. „książki, zeszyty, długopisy i notatki leżały na biurku”.
• Powtórzenie – ponowne użycie tego samego słowa lub konstrukcji w bliskim sąsiedztwie. Np. „idę, idę, wciąż idę”. Ma wzmacniać, rytmizować, utrwalać motyw.
• Anafora – szczególny rodzaj powtórzenia: to samo słowo lub fraza na początku kolejnych wersów lub zdań. Np. „Nie chcę… / Nie mogę… / Nie potrafię…”.
• Pytanie retoryczne – pytanie zadane „dla efektu”, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest ona oczywista lub niemożliwa. Np. „Któż z nas nie pragnie szczęścia?”.
• Oksymoron – zestawienie dwóch sprzecznych znaczeniowo wyrazów. Np. „gorzkie szczęście”, „ciemne światło”, „krzyk ciszy”. Sprzeczność ma zmusić do refleksji.
• Eufemizm – złagodzone określenie czegoś przykre­go, wstydliwego lub drastycznego. Np. „odszedł” zamiast „umarł”, „mija się z prawdą” zamiast „kłamie”.

Jak odróżniać podobne środki stylistyczne w zadaniach z polskiego

Częste polecenia egzaminacyjne („rozpoznawanie środków poetyckich”) wymagają precyzji. Kilka par sprawia szczególny kłopot:

Jeśli na sprawdzianie nie jesteś pewien, czy dany fragment to np. animizacja czy personifikacja, możesz podeprzeć się definicją: jeśli rzecz martwa odczuwa, mówi, decyduje, ma ludzkie emocje – to personifikacja. Jeśli tylko „robi coś” jak istota żywa, ale bez ludzkiej psychiki – to animizacja.

Kiedy wystarczy ogólne „środki poetyckie”, a kiedy trzeba konkretu

W zadaniach z polskiego pojawiają się różne typy poleceń. Od ich treści zależy, jak szczegółowo trzeba nazywać środek stylistyczny:

• Jeśli polecenie brzmi: „Wymień dwa środki stylistyczne użyte w wierszu” – trzeba podać konkretne nazwy: np. epitet, metafora, powtórzenie.
• Jeśli pojawia się pytanie: „Jakie środki poetyckie zastosował autor, aby wyrazić emocje?” – również oczekuje się nazw typów (np. metafory, zdrobnienia), nie wystarczy ogólnik „środki poetyckie”.
• Jeśli natomiast trzeba napisać krótką interpretację, można czasem użyć ogólnego sformułowania: „Autor sięga po liczne środki poetyckie (porównania, metafory), aby…”. Wciąż jednak dobrze, gdy pojawiają się przynajmniej 1–2 dokładne przykłady.

Bezpieczna zasada jest prosta: jeśli pytanie zawiera słowo „wskaż”, „nazwij” lub „jakie środki”, nauczyciel oczekuje konkretnych nazw, a nie ogólnych określeń. Ogólnikowe „środki stylistyczne” czy „środki artystyczne” to za mało na komplet punktów.

Szybka ściąga – po czym w praktyce poznaje się dany środek

Przy rozwiązywaniu zadań z polskiego przydaje się „checklista w głowie”. Kilka haseł ułatwiających rozpoznanie:

• Widać „jak”, „jakby”, „niczym”? – najpierw sprawdź porównanie.
• Czy rzecz martwa zachowuje się jak człowiek? – personifikacja (np. „drzewo słucha”).
• Czy coś jest „przesadzone do granic”? – hiperbola (np. „wieczna cisza” w zwykłym kontekście).
• Czy w kilku wersach powtarza się początek? – anafora.
• Czy zestawione słowa się „gryzą” znaczeniowo? – oksymoron („słodka gorycz”).
• Czy pojawia się długie wyliczanie elementów? – wyliczenie.

Takie krótkie skojarzenia przyspieszają rozwiązanie zadania na sprawdzianie i ułatwiają samodzielną kontrolę, czy odpowiedź ma sens.

Jak analizować wiersz krok po kroku przed rozwiązaniem zadań

Pierwsze czytanie – tylko sens, bez polowania na środki stylistyczne

Większość błędów w zadaniach z interpretacji wiersza bierze się z tego, że uczeń od razu szuka środków stylistycznych, nie rozumiejąc jeszcze tekstu. Tymczasem bez ogólnego sensu bardzo łatwo przypisać niewłaściwą funkcję lub całkiem źle zrozumieć metaforę.

Dlatego pierwszy krok to czytanie dla zrozumienia:

• odczytaj wiersz płynnie, bez zatrzymywania się przy każdej „dziwnej” frazie,
• odpowiedz w myślach na proste pytania: „Kto mówi?”, „O czym mówi?”, „Jaki nastrój dominuje?” (spokój, lęk, zachwyt, gniew),
• spróbuj jednym zdaniem nazwać główny temat (np. „pożegnanie z dzieciństwem”, „opis miasta nocą”, „lęk przed wojną”).

Jeśli ogólny sens wiersza nadal jest niejasny, środków stylistycznych na razie nie ruszaj. Zwróć uwagę na tytuł, powtórz czytanie, spójrz na końcówkę utworu. W zadaniach egzaminacyjnych i szkolnych wiersze z reguły są tak dobrane, aby uczeń mógł uchwycić temat bez specjalistycznej wiedzy.

Drugie czytanie – zaznaczanie fragmentów „poetyckich” i „dziwnych”

Dopiero przy drugim czytaniu zaczyna się faktyczna analiza wiersza krok po kroku. Tym razem chodzi o wyłapanie wszystkiego, co odstaje od zwykłego języka – czyli właśnie środków stylistycznych.

W praktyce warto:

• podkreślić lub zakreślić obrazy (np. „czerwone słońce toczy się po dachach”),
• otoczyć kółkiem powtórzenia (te same słowa, podobne frazy),
• zaznaczyć pytania – szczególnie te, na które nikt w wierszu nie odpowiada,
• zwrócić uwagę na zaskakujące połączenia słów – oksymorony, metafory, dziwne epitety.

Na tym etapie nie trzeba jeszcze nazywać środków stylistycznych. Wystarczy zaznaczyć miejsca, które „pracują” mocniej niż reszta tekstu. Dopiero za chwilę dojdzie nazywanie: czy to metafora, czy porównanie, czy może wyliczenie.

Porządkowanie środków: obrazy, rytm, powtórzenia, pytania

Żeby nie gubić się w natłoku zaznaczonych fragmentów, dobrze jest je w głowie uporządkować w kilka grup. Pomaga to później w odpowiedziach na zadania typu „Jakie środki stylistyczne budują nastrój w wierszu?”

Grupowanie środków według funkcji w wierszu

Przy trzecim „obejrzeniu” wiersza dobrze jest zebrać środki stylistyczne według tego, do czego służą w danym tekście. Ułatwia to później odpowiedzi na typowe polecenia typu „Wyjaśnij, jak środki stylistyczne wpływają na nastrój wiersza”. Można wyróżnić cztery praktyczne grupy:

• Środki obrazowania – tworzą „film w głowie”: metafory, porównania, epitety, personifikacje, animizacje, onomatopeje.
• Środki rytmu – porządkują melodię i tempo: rymy, przerzutnie, powtórzenia, anafory, paralelizmy składniowe.
• Środki wzmacniające emocje – podbijają uczucia: hiperbole, zdrobnienia, zgrubienia, pytania retoryczne, wykrzyknienia.
• Środki organizujące wypowiedź – porządkują tok myśli: wyliczenia, kontrasty, oksymorony, zestawienia przeciwieństw.

Uczniowie często zyskują sporo punktów tylko dzięki przejściu z myślenia „widzę metaforę” do „metafora w tym wierszu buduje obraz samotności/wojny/dzieciństwa”. To właśnie różnica między suchym rozpoznaniem a właściwą analizą.

Łączenie treści z formą: jak odpowiedzieć na pytanie „po co poeta to zrobił?”

W poleceniach niemal zawsze pojawia się pytanie o cel użycia środka stylistycznego. Samo nazwanie środka to zwykle połowa punktów; druga połowa to wskazanie funkcji. Można posłużyć się prostym schematem odpowiedzi:

1. Co? – nazwa środka stylistycznego (np. metafora, pytanie retoryczne).
2. Gdzie? – krótki cytat lub parafraza fragmentu.
3. Po co? – wpływ na sens, nastrój, sposób przedstawienia.

Przykładowo, zamiast pisać tylko: „Autor używa metafory”, lepiej doprecyzować: „Autor używa metafory „serce z kamienia”, aby podkreślić, że bohater jest pozbawiony uczuć i nie reaguje na prośby innych”. Taka odpowiedź łączy środek stylistyczny z interpretacją.

Zadania z polskiego: rozpoznawanie środków stylistycznych w konkretnym wierszu

Ćwiczenie 1 – proste rozpoznawanie środków stylistycznych (poziom podstawowy)

Poniżej znajduje się krótki, sztucznie ułożony tekst poetycki. Zadanie polega tylko na rozpoznaniu środków stylistycznych – bez dłuższej interpretacji.

Idzie noc, zmęczona wędrówką po dachach,
ciemne światło pali się w oczach domów,
wiatr szepcze po cichu, jak stary przyjaciel,
a miasto śpi milionletnim snem.

Polecenia:

1. Wypisz trzy różne środki stylistyczne użyte w powyższym tekście.
2. Dopisz obok każdego wypisanego środka przykład (cytat lub parafraza z tekstu).

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Personifikacja
   Przykład: „noc, zmęczona wędrówką po dachach” – noc przedstawiona jak ktoś, kto się męczy i chodzi po dachach.
2. Oksymoron
   Przykład: „ciemne światło” – połączenie dwóch sprzecznych znaczeniowo słów (światło z natury jest jasne).
3. Porównanie
   Przykład: „wiatr szepcze po cichu, jak stary przyjaciel” – obecny spójnik „jak”, zestawienie wiatru z przyjacielem.
4. Hiperbola (nadmiarowy, ale poprawny przykład)
   Przykład: „miasto śpi milionletnim snem” – przesadzone określenie długości snu.

W zadaniu egzaminacyjnym wystarczyłoby zwykle podać trzy pierwsze środki; hiperbola stanowi dodatkową możliwość dla uważnego ucznia.

Ćwiczenie 2 – środki stylistyczne a nastrój wiersza

Drugi typ zadania wymaga już połączenia formy z treścią. Trzeba nie tylko rozpoznać środek, ale też wyjaśnić jego wpływ na nastrój.

W ciszy poranka budzą się blade ulice,
smutne okna spoglądają w puste podwórka,
a nad miastem stoi ciężka chmura milczenia.

Polecenia:

1. Wskaż dwa środki stylistyczne użyte w tekście.
2. Wyjaśnij, w jaki sposób każdy z nich buduje nastrój wiersza.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Epitet
   Przykład: „blade ulice”, „smutne okna”, „ciężka chmura milczenia”.
   Wpływ na nastrój: Epitety „blade”, „smutne”, „ciężka” sugerują przygnębienie i brak energii. Dzięki nim opis poranka nie jest radosny, ale melancholijny i ponury.
2. Metafora
   Przykład: „chmura milczenia stoi nad miastem”.
   Wpływ na nastrój: Metafora „chmury milczenia” podkreśla, że nad miastem „zawisa” coś trudnego, niewypowiedzianego. Wzmacnia odczucie ciężkiej, przytłaczającej ciszy i samotności mieszkańców.
3. Personifikacja (dodatkowo)
   Przykład: „budzą się blade ulice”, „okna spoglądają”.
   Wpływ na nastrój: Nadanie ulicom i oknom cech ludzkich pokazuje, że „całe miasto” współodczuwa smutek. Dzięki temu melancholia wydaje się wszechobecna.

Ćwiczenie 3 – dobieranie nazwy środka do przykładu

W tym typie ćwiczenia uczeń dostaje gotową listę fragmentów i ma dobrać odpowiednie nazwy środków stylistycznych. Takie zadania pojawiają się często na kartkówkach.

Fragment wiersza:

Morze dachów płynie pod moim oknem,
szumią tramwaje, warczy ulica,
a ja jestem mała jak okruszek.

Polecenie: Dopasuj do poniższych fragmentów właściwe nazwy środków stylistycznych: metafora, porównanie, onomatopeja, animizacja.

1. „Morze dachów płynie pod moim oknem”
2. „szumią tramwaje, warczy ulica”
3. „mała jak okruszek”

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. „Morze dachów płynie pod moim oknem” – metafora.
   Ulice dachów są zestawione z morzem bez użycia spójnika „jak”; nie jest to dosłowne morze, ale przenośnia.
2. „szumią tramwaje, warczy ulica” – onomatopeja i animizacja.
   „Szumią”, „warczy” naśladują dźwięki (onomatopeja), a jednocześnie ulica jest „ożywiona” jak istota (animizacja).
3. „mała jak okruszek” – porównanie.
   Występuje spójnik „jak”, a bohaterka porównuje się do okruszka.

Ćwiczenie 4 – uzasadnianie doboru środka stylistycznego przez autora

Na poziomie rozszerzonym lub w klasach starszych pojawiają się pytania: „Dlaczego autor użył metafory, a nie zwykłego opisu?”. Wymaga to krótszego komentarza interpretacyjnego.

Twoje słowa były dla mnie ostre jak szkło,
pocięły ciszę na drobne kawałki.

Polecenia:

1. Podkreśl zastosowany środek stylistyczny (nazwij go).
2. Wyjaśnij, dlaczego autor mógł użyć metafory „słowa ostre jak szkło”, a nie zwykłego określenia „przykre słowa”.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Zastosowano porównanie („ostre jak szkło”) i metaforę („pocięły ciszę na drobne kawałki”).
2. Metaforyczny opis „słów jak szkło” i „pociętej ciszy” silniej oddziałuje na wyobraźnię. Słowa wydają się nie tylko przykre, lecz także dosłownie raniące i niebezpieczne. Zwykłe określenie „przykre słowa” nie przekazałoby tak mocno bólu bohatera, nie wywołałoby też tak plastycznego obrazu.

Zadania z polskiego: zestaw ćwiczeń z kluczem (różne typy poleceń)

Ćwiczenie 5 – uzupełnianie tabeli: środek, cytat, funkcja

Tego typu zadanie uczy porządkowania odpowiedzi. Zamiast chaotycznego opisu, uczeń wypełnia trzy kolumny.

Tekst:

Złote liście tańczą w szalonym wietrze,
wiatr gwiżdże, krzyczy, śpiewa bez tchu,
a ja stoję na rogu jesieni
i boję się, że odfrunę razem z nimi.

Polecenie: Uzupełnij tabelę.

Proponowana odpowiedź (klucz):

Ćwiczenie 6 – rozpoznaj środek po definicji i przykładzie

W niektórych sprawdzianach polecenia mają formę definicji. Trzeba wtedy wiedzieć, co wskazuje na dany środek, nawet jeśli nie podano nazwy.

Polecenie: Podaj nazwę środka stylistycznego pasującą do poniższych opisów.

1. Środek polegający na celowym przesadzeniu, np. „czekałem na ciebie całe wieki”.
2. Złagodzone określenie czegoś przykre­go, np. „zasnął na zawsze” zamiast „umarł”.
3. Powtórzenie tej samej frazy na początku kolejnych wersów, np. „Nie pójdę… / Nie wrócę… / Nie zapomnę…”.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Hiperbola (wyolbrzymienie).
2. Eufemizm.
3. Anafora.

Ćwiczenie 7 – popraw błędne rozpoznanie środka stylistycznego

Częsty problem polega na myleniu środków. Przydaje się więc zadanie, w którym trzeba wskazać błąd i go poprawić.

Tekst:

Miasto ziewało leniwie o poranku,
tramwaje przeciągały się jak śpiące koty,
a na niebie ktoś rozlał mleko światła.

Błędne odpowiedzi uczniów:

1. „Miasto ziewało leniwie o poranku” – porównanie.
2. „tramwaje przeciągały się jak śpiące koty” – personifikacja.
3. „rozlał mleko światła” – epitet.

Polecenie: Wskaż w każdej z odpowiedzi błąd i popraw go – podaj prawidłową nazwę środka oraz krótko uzasadnij.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. „Miasto ziewało leniwie o poranku” – to personifikacja, a nie porównanie.
   Uzasadnienie: Miasto otrzymuje cechę istoty żywej (ziewanie), nie ma tu spójnika „jak”, więc nie jest to porównanie.
2. „tramwaje przeciągały się jak śpiące koty” – to porównanie połączone z animizacją, nie sama personifikacja.
   Uzasadnienie: Występuje spójnik „jak”, więc mamy porównanie („jak śpiące koty”). Tramwaje zachowują się jak żywe istoty (przeciąganie się), co jest animizacją. Personifikacja dotyczyłaby nadania cech typowo ludzkich (np. „tramwaje westchnęły z ulgą”).
3. „rozlał mleko światła” – to metafora, a nie epitet.
   Uzasadnienie: Nietypowe połączenie „mleko światła” i czasownik „rozlał” tworzą obraz przenośny, w którym światło zachowuje się jak płyn. Epitet to pojedyncze określenie rzeczownika („mleczne światło”), a nie cała przenośnia.

Ćwiczenie 8 – tworzenie własnych wersów z podanym środkiem

Przy powtórkach przed klasówką dobrze działa odwrócenie ról: zamiast rozpoznawać środek, uczeń ma go świadomie zastosować.

Polecenie: Ułóż po jednym wersie (zdaniu poetyckim) z wykorzystaniem każdego z podanych środków stylistycznych. Temat: „noc w mieście”.

1. Personifikacja
2. Onomatopeja
3. Porównanie
4. Metafora

Proponowana odpowiedź (klucz – przykładowe rozwiązania):

1. Personifikacja:
   „Noc przytuliła ulice i szeptała coś latarniom do ucha.”
   Ulice i latarnie wykonują działania typowo ludzkie („przytuliła”, „szeptała”).
2. Onomatopeja:
   „Gdzieś za rogiem stuk, stuk kół i szszsz deszczu o chodnik.”
   Dźwięki są oddane za pomocą wyrazów dźwiękonaśladowczych.
3. Porównanie:
   „Puste przystanki stoją jak znudzeni strażnicy na krańcu miasta.”
   Spójnik „jak” łączy dwa obrazy: przystanki i strażników.
4. Metafora:
   „Nad miastem rozwinął się czarny parasol nocy.”
   Noc zostaje przedstawiona jak parasol; to obraz przenośny, nie dosłowny.

Ćwiczenie 9 – jedno zdanie, kilka środków stylistycznych

W wierszach jeden wers może zawierać dwa lub trzy środki naraz. Sprawdzenie tego uczy precyzji opisu.

Głodna cisza pełzła po pustym pokoju,
gryzła resztki światła i drapała w drzwi.

Polecenia:

1. Wypisz co najmniej trzy środki stylistyczne zastosowane w przytoczonym fragmencie.
2. Wyjaśnij, jak wspólnie wpływają na obraz i nastrój sceny.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Możliwe odpowiedzi:
   • Personifikacja – „cisza pełzła”, „gryzła resztki światła”, „drapała w drzwi”.
   • Epitet – „głodna cisza”, „pusty pokój”.
   • Metafora – „gryzła resztki światła” (światło nie może być dosłownie gryzione).
   • Hiperbola (w szerszej interpretacji) – przesadne ukazanie ciszy jako agresywnej, „gryzącej” i „drapiącej”.
2. Personifikacja sprawia, że cisza staje się groźną, niemal drapieżną istotą, a nie zwykłym brakiem dźwięku. Epitety „głodna”, „pusty” budują poczucie niedostatku i opuszczenia. Metafora „gryzienia światła” wzmacnia wrażenie, że ciemność „pożera” resztki bezpieczeństwa. Razem tworzą duszny, niepokojący nastrój.

Ćwiczenie 10 – środki stylistyczne w zadaniu z luką

Do testów zamkniętych przydaje się format, w którym wystarczy dopasować właściwy termin do zdania z luką.

Polecenie: Uzupełnij zdania nazwami środków stylistycznych, korzystając z poniższej listy: oksymoron, epitet, przerzutnia, anafora, elipsa.

1. „Stukające serce ciszy” to przykład zastosowania __________, ponieważ łączy się w nim wyrazy o znaczeniach sprzecznych lub zaskakujących.
2. Sformułowanie „ciepły, miękki blask lampy” zawiera __________, czyli określenia rzeczownika, które nadają opisowi barwę i emocje.
3. Zjawisko polegające na przeniesieniu części wypowiedzi do następnego wersu, np. „stoję na progu / niedopowiedzianych słów”, to __________.
4. Powtórzenie tego samego wyrażenia na początku sąsiadujących wersów, np. „Chcę pamiętać… / Chcę rozumieć… / Chcę zostać…”, to __________.
5. Celowe opuszczenie jakiegoś składnika zdania, np. „Ja – do szkoły, ty – do domu”, to __________.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. oksymoron
2. epitet
3. przerzutnia
4. anafora
5. elipsa

Ćwiczenie 11 – porównanie dwóch fragmentów i roli środków stylistycznych

W pracach dłuższych (np. na egzaminie ósmoklasisty) często trzeba zestawić dwa teksty. Dobrze poćwiczyć to na krótkich fragmentach.

Tekst A:

Słońce ostro kłuło w oczy,
ulica warczała jak rozdrażniony pies.

Tekst B:

Słońce gładziło twarze ciepłem,
ulica mruczała jak zadowolony kot.

Polecenia:

1. Wskaż po dwa środki stylistyczne w każdym tekście (A i B).
2. Wyjaśnij, jak odmienne środki wpływają na ocenę tego samego miejsca – ulicy w słoneczny dzień.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Tekst A:
   • Metafora – „słońce ostro kłuło w oczy”.
   • Porównanie – „ulica warczała jak rozdrażniony pies”.
   • Dodatkowo: onomatopeiczny charakter „warczenia”.

   Tekst B:

   • Metafora – „słońce gładziło twarze ciepłem”.
   • Porównanie – „ulica mruczała jak zadowolony kot”.
2. W tekście A środki „kłuło”, „warczała”, „rozdrażniony pies” tworzą obraz miejsca nieprzyjemnego, męczącego, wręcz agresywnego. W tekście B metafora „gładziło twarze” i porównanie do „zadowolonego kota” ocieplają nastrój – ta sama ulica staje się przyjazna, kojąca. Dobór środków zmienia więc emocjonalną ocenę identycznej sytuacji.

Ćwiczenie 12 – wybierz środek najlepiej pasujący do funkcji

W zadaniach otwartych liczy się nie tylko poprawna nazwa, lecz także umiejętność uzasadnienia, „po co” dany środek został zastosowany.

Polecenie: Masz do dyspozycji cztery środki: anafora, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, eufemizm. Do każdej sytuacji wybierz ten, który sprawdzi się najlepiej, i zaproponuj przykładowy wers. Temat: rozmowa z kimś bliskim.

1. Chcesz wyrazić silne emocje (złość, rozpacz, zachwyt).
2. Chcesz kogoś delikatnie poinformować o czymś trudnym.
3. Chcesz podkreślić uporczywość myśli, powracające zdanie.
4. Chcesz zadać pytanie, na które odpowiedź jest oczywista, ale ma skłonić do refleksji.

Proponowana odpowiedź (klucz – przykładowe rozwiązania):

1. Wykrzyknienie
   Przykładowy wers: „Nie mogę już tak żyć!”.
   Wykrzyknik sygnalizuje gwałtowne emocje, napięcie wypowiedzi.
2. Eufemizm
   Przykładowy wers: „Odszedłeś w miejsce, gdzie ciszej niż tutaj”.
   Trudna informacja (śmierć) zostaje złagodzona miękką, poetycką formułą.
3. Anafora
   Przykładowe wersy: „Myślę o tobie, gdy zasypiam, / myślę o tobie, gdy się budzę”.
   Powtórzenie na początku wersów podkreśla natręctwo myśli.
4. Pytanie retoryczne
   Przykładowy wers: „Czy naprawdę musimy udawać, że nic się nie stało?”.
   Pytanie nie oczekuje odpowiedzi, lecz zmusza rozmówcę do zastanowienia się.

Ćwiczenie 13 – rozpoznawanie środków w poleceniu egzaminacyjnym

Na egzaminach pojawiają się złożone polecenia, w których trzeba połączyć kilka umiejętności naraz: rozpoznanie środka, wskazanie cytatu, opis funkcji.

Fragment wiersza:

Nie mów nic. Twoje milczenie jest głośniejsze niż krzyk,
rozsadza ściany mojego pokoju.

Polecenie: Wskaż nazwę środka stylistycznego obecnego w drugim wersie („jest głośniejsze niż krzyk”) i wyjaśnij, jaki sens nadaje on wypowiedzi mówiącego.

Proponowana odpowiedź (klucz):

1. Wers „jest głośniejsze niż krzyk” zawiera porównanie (słowo „niż”) oraz element paradoksu – coś niemego (milczenie) okazuje się „głośniejsze” od krzyku.
2. Taki zabieg podkreśla, że brak słów rani bardziej niż otwarty konflikt. Cisza w relacji jest napięciem nie do zniesienia, „rozsadza ściany pokoju”, czyli burzy poczucie bezpieczeństwa mówiącego.

Ćwiczenie 14 – „czy to na pewno środek stylistyczny?”

Na lekcjach bywa, że uczniowie próbują „na siłę” znaleźć środki wszędzie. W praktyce przydaje się umiejętność powiedzenia: „tu środków nie ma lub są ledwo wyczuwalne”.

Fragment prozy:

Wszedłem do pokoju i zamknąłem drzwi. Na biurku leżały książki, a w oknie stała roślina w doniczce.

Polecenia:

1. Wyjaśnij, dlaczego ten fragment ma charakter głównie opisowy, a nie poetycki.
2. Spróbuj przerobić jedno zdanie tak, by pojawił się w nim wyraźny środek stylistyczny (np. metafora lub personifikacja).

Proponowana odpowiedź (klucz):

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak uczyć się rozpoznawania środków stylistycznych w wierszu?

Najskuteczniej ćwiczyć na krótkich fragmentach. Najpierw czytaj wers po wersie i zaznaczaj to, co „wychodzi poza zwykłe mówienie”: nietypowe porównania, nagromadzenia dźwięków, powtórzenia, przenośnie. Dopiero potem dopasowuj do tego nazwę środka.

Dobrze działa też nauka „rodzinami”: jednego dnia ćwiczysz porównania i metafory, innego – epitety i uosobienia. Jeśli każdy zestaw zadań skupia się na kilku wybranych środkach, łatwiej jest je odróżnić i nie mylić nazw.

Jakie są najczęstsze błędy przy zadaniach ze środków stylistycznych?

Najczęściej pojawiają się trzy problemy: mylenie nazw (np. metafora z porównaniem), wskazywanie zbyt dużych fragmentów tekstu oraz brak funkcji środka, czyli odpowiedzi na pytanie „po co poeta to zastosował?”.

Jeśli zadanie wymaga „podaj przykład i funkcję”, koniecznie rozbij odpowiedź na dwie części: najpierw cytat z wiersza, potem krótko: „funkcja: …”. Zmniejsza to ryzyko, że nauczyciel uzna odpowiedź za niepełną.

Jak poprawnie opisywać funkcję środka stylistycznego w odpowiedzi?

Funkcja to inaczej skutek, jaki środek wywołuje w tekście lub w czytelniku. Dobrze jest połączyć ją z trzema elementami: uczuciami (np. wzmacnia nastrój smutku), obrazowością (np. pomaga wyobrazić sobie krajobraz) albo znaczeniem (np. podkreśla ważną myśl poety).

Zamiast pisać ogólnie „upiększa język”, lepiej doprecyzować: „metafora ożywia opis, dzięki czemu smutek bohatera staje się bardziej wyrazisty”. Krótkie, konkretne zdanie zwykle wystarczy na pełny punkt.

Jak odróżnić metaforę od porównania w zadaniach z liryki?

Porównanie ma wyrazy: „jak”, „jakby”, „niczym”, „podobny do” – łączy dwie rzeczy wprost („jest jak”). Metafora łączy je bezpośrednio, bez porównywania, np. „morze drzew” zamiast „drzewa jak morze”.

Jeśli da się wstawić „jak” i zdanie nadal brzmi naturalnie, to zwykle porównanie. Jeśli sens opiera się na przeniesieniu znaczenia jednego słowa na drugie i bez tego konstrukcja się sypie, masz do czynienia z metaforą.

Jakie środki stylistyczne najczęściej pojawiają się na sprawdzianach z wiersza?

Nauczyciele najczęściej sprawdzają podstawowy zestaw: epitet, metafora, porównanie, personifikacja (uosobienie), animizacja, powtórzenie, wykrzyknienie, pytanie retoryczne, onoma­topeja, przerzutnia, a także środki brzmieniowe (rym, rytm, aliteracja).

Jeśli przygotowujesz się z zestawów zadań, upewnij się, że każde ćwiczenie obejmuje nie tylko rozpoznanie, ale i opis funkcji – tak zwykle układane są zadania w arkuszach egzaminacyjnych.

Jak korzystać z zestawów zadań ze środków stylistycznych, żeby naprawdę podnieść wyniki?

Największy efekt daje praca etapami: najpierw zrób serię prostszych zadań na samo rozpoznanie środka, potem przejdź do ćwiczeń, gdzie trzeba także nazwać i wreszcie – wyjaśnić funkcję. W każdym etapie warto od razu sprawdzać klucz, żeby wychwycić powtarzające się błędy.

Dobrą praktyką jest przepisywanie 1–2 odpowiedzi z klucza własnymi słowami. W ten sposób uczysz się gotowych sformułowań („podkreśla…”, „nadaje tekstowi…”, „buduje nastrój…”), których później szybciej użyjesz na kartkówce lub sprawdzianie.

Czy da się opanować środki stylistyczne bez wkuwania definicji na pamięć?

Tak, jeśli uczysz się „od przykładu do definicji”, a nie odwrotnie. Najpierw patrzysz na konkretny fragment wiersza, zaznaczasz środek, dopiero potem dopasowujesz krótką, własną definicję typu: „epitet – określenie rzeczownika, które coś dopowiada”.

Pomaga też tworzenie własnych mini-zdań z danym środkiem, np. wymyślasz trzy metafory czy trzy epitety. Dzięki temu nazwa zaczyna się kojarzyć z działaniem w tekście, a nie z suchą formułką z podręcznika.